राष्ट्रीय-सफाई-कर्मचारी-आयोग-1994-(N-C-S-K)-National-Commission-for-Safai-Karamcharis-1994

मित्रांनॊ या आधीच्या लेखामध्ये आपण राज्य सफाई कामगार आयोगाची माहिती पहिली होती. या लेखामध्ये आपण  राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी आयोगाविषयी सविस्तर माहिती घेऊया.

National-Commission-for-Safai-Karamcharis-1994

राष्ट्रीय-सफाई-कर्मचारी-आयोग-1994

राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी आयोग (NCSK) ची स्थापना 12 ऑगस्ट 1994 रोजी संसदेच्या कायद्याद्वारे 'राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी आयोग कायदा 1993' अंतर्गत तीन वर्षाच्या कालावधीसाठी म्हणजे 31 मार्च पर्यंत वैधानिक संस्था म्हणून स्थापना करण्यात आली. 1997 कायद्याच्या कलम (१) च्या उपकलम (४) नुसार 31/03/1997 नंतर त्याचे अस्तित्व नाहीसे होणार होते; परंतु कायद्याची वैधता मार्च 2002 पर्यंत वाढवण्यात आली आणि 1997 मध्ये पारित झालेल्या दुरुस्ती कायद्यांद्वारे अनुक्रमे 2001 नंतर ते फेब्रुवारी 2004 पर्यंत वाढवण्यात आले. 

दिनांक:-29/02/2004 पासून राष्ट्रीय सफाई कर्मचारी आयोग कायदा 1993 संपुष्टात आल्याने आयोग सामाजिक न्याय आणि अधिकारीता मंत्रालयाची एक गैरवैधानिक संस्था म्हणून कार्यरत आहे. खालील तपशीलानुसार आयोगाचा कार्यकाळ सरकारी ठरावांद्वारे वेळोवेळी वाढविला जातो. 

सरकारी ठरावाची तारीख	गैरवैधानिक NCSK विस्तारित कालावधी
24.02.2004	31.08.2004
09.09.2004	01.09.2004 से 31.12.2007
28.12.2007	01.01.2008 से 31.03.2009
02.03.2009	01.04.2009 से 31.03.2010
30.03.2010	01.04.2010 से 31.03.2013
06.03.2013	01.04.2013 से 31.03.2016
31.03.2016	01.04.2015 से 31.03.2019
10.03.2019	01.04.2019 से 31.03.2022
03.02.2022	01.04.2022 से 31.03.2025

संकल्प दिनांकाच्या ठरावात ०२.०३.२००९ च्या ठरावासह वाचलेल्या 06.03.2013 च्या राष्ट्रीय सफाई कर्मचाऱ्यांच्या आयोगाचा आदेश खालील प्रमाणे आहे.  राष्ट्रीय-सफाई-कर्मचारी-आयोग-1994

(क)  सफाई कर्मचाऱ्यांचा दर्जा सुविधा आणि संधी यातील असमानता दूर करण्यासाठी केंद्र सरकारला विशिष्ट कृती कार्यक्रमांची शिफारस करणे.

(ख)  सामाजिक आणि आर्थिक पुनर्वसनाशी संबंधित कार्यक्रमाने योजनांच्या अंमलबजावणीचा अभ्यास आणि मूल्यमापन करणे विशेषत: सफाई कर्मचारी आणि हाताने सफाई कामगारांच्या.

(ग) विशिष्ट प्रकार विशिष्ट तक्रारींची चौकशी करणे आणि खालील गोष्टींची अंमलबजावणी न करण्यासंबंधीच्या बाबींची स्वतःहून दखल घेणे.खालील गोष्टी 👇

• सफाई कर्मचाऱ्यांच्या कोणत्याही गटाशी संबंधित कार्यक्रम किंवा योजना.
• सफाई कर्मचाऱ्यांच्या अडचणी कमी करण्याच्या उद्देशाने घेतलेले निर्णय मार्गदर्शक तत्वे किंवा सूचना.  
• स्वच्छता कामगारांच्या सामाजिक आर्थिक उन्नतीसाठी उपाय योजना.
• स्वच्छता कामगारांना लागू होण्यासाठी लागू होणाऱ्या कोणत्याही कायद्याच्या तरतुदी आणि अशी प्रकरणे संबंधित अधिकारी किंवा केंद्र किंवा राज्य सरकार यांच्याकडे घेऊन जातील.

(घ) सरकार नगरपरिषद नगरपालिका आणि पंचायती सह विविध प्रकारच्या नियम त्यांच्या अंतर्गत काम करणाऱ्या सफाई कर्मचाऱ्यांच्या आरोग्य सुरक्षितता आणि वेतनाशी संबंधित परिस्थितीसह कामकाजाच्या परिस्थितीचा अभ्यास आणि निरीक्षण करणे आणि यासंदर्भात शिफारशी करणे.

(ड) सफाई कर्मचाऱ्यांच्या संबंधित कोणत्याही बाबतीत सफाई कर्मचाऱ्यांना येणाऱ्या अडचणी किंवा अपंगत्वाबाबत केंद्र किंवा राज्य सरकारांना अहवाल देणे. 

(च)  इतर कोणतीही बाब जी केंद्र सरकारकडे संदर्भित केली जाऊ शकते. 

(N-C-S-K)-National-Commission-for-Safai-Karamcharis-1994

तथापि; "हाताने मानवी विष्टा वाहून नेणारे कामगार आणि त्यांचे पुनर्वसन कायदा 2013" म्हणून रोजगारावर बंदी घालण्यात आल्याने आयोगाचा आदेश आणि कार्यक्षेत्र देखील वाढवण्यात आले आहे.वरील अधिनियमाच्या कलम 31 (१) नुसार आयोग खालील कार्य पार  पाडेल;म्हणजे👇 

(अ) कायद्याच्या अंमलबजावणीवर लक्ष ठेवणे. 

(ब) कायद्याच्या तरतुदींच्या उल्लंघना संबंधीच्या तक्रारींची चौकशी करा आणि पुढील कार्यवाही आवश्यक असलेल्या शिफारसीसह त्यांचे निष्कर्ष संबंधित अधिकाऱ्यांना कळवा.  

(क) कायद्याच्या तरतुदींच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांना सल्ला द्या. 

(ड) कायद्याची अंमलबजावणी न करण्यासंबंधीच्या बाबींची स्वतःहून दखल घेणे आयोगाला त्याचे कार्य पार पडताना वर नमूद केलेल्या कोणत्याही बाबींच्या संदर्भात कोणतेही सरकार केव्हा स्थानिक सरकार आणि इतर प्राधिकरणाकडून माहिती मागवण्याचे अधिकार आहेत.

आयोग रिट याचिका (सिव्हिल) क्रमांक 583/2003 सफाई कर्मचारी आंदोलन विरुद्ध युनियन ऑफ इंडिया मधील सर्वोच्च न्यायालयाच्या दिनांक 27/03/2014 च्या निकालाच्या अंमलबजावणीवर देखील आयोग देखरेख ठेवतो.सर्वोच्च न्यायालयाच्या वरील रिट याचिकेत खालील प्रमाणे निर्देशित केले आहे. 👇

• 1993 पासून सफाई कामात (मनहोल ,सेप्टिक टाक्या) मरण पावलेल्या सर्व व्यक्तींच्या कुटुंबाची ओळख पटवा आणि त्यांच्या अश्रित कुटुंबातील सदस्यांना अशा प्रत्येक मृत्यूसाठी रुपये (१०००००) दहा लाख रुपये भरपाई द्या.   

• सफाई कर्मचाऱ्यांच्या राष्ट्रीय आयोगामध्ये एक अध्यक्ष (केंद्रीय राज्यमंत्र्याच्या पदाचा दर्जा आणि स्थिती ) आणि चार सदस्यांचा समावेश आहे ज्यामध्ये एक महिला सदस्य भारत सरकारच्या (सचिव पदाचा दर्जा आणि स्थिती) आणि एक सचिव (भारत सरकारच्या संयुक्त सचिव पदावर) इतर सहाय्यक कर्मचाऱ्यांच्या सोबत असतील.(N-C-S-K)-National-Commission-for-Safai-Karamcharis-1994

आयोगाचे कामकाज "राष्ट्रीय-सफाई-कर्मचारी-आयोग-1994"

★ सफाई कर्मचाऱ्यांच्या आणि त्यांच्या अस्तित्वाच्या सामाजिक आर्थिक आणि राहणीमानाचा अभ्यास करण्यासाठी आयोगाचे अध्यक्ष आणि सदस्य व्यापक देशदौरे करतात 

★ त्यांच्या भेटीदरम्यान आयोगाचे सदस्य सफाई कर्मचाऱ्यांशी वैयक्तिकरित्या तसेच त्यांच्या प्रतिनिधी संघटनांद्वारे संवाद साधतात.त्यानंतर सफाई कर्मचाऱ्यांच्या तक्रारी संबंधित नागरिक, स्थानिक नागरिक आणि पोलीस अधिकाऱ्यांकडे आयोगाद्वारे घेतल्या जातात.'National-Commission-for-Safai-Karamcharis-1994'

★ आयोगाला देशभरातील सफाई कर्मचाऱ्यांकडून तक्रारी / याचिका प्राप्त होतात. आयोग संबंधित अधिकाऱ्याकडून या तक्रारी / याचिकांबाबत वस्तूस्थितीदर्शक अहवाल मागवितात आणि त्यासंबंधित सफाई कर्मचाऱ्यांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी त्यांच्यावर दबाव आणला आणतात.  

★ मुद्रित किंवा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमाद्वारे प्राप्त झालेल्या माहितीच्या आधारे आयोग स्वतः सफाई कर्मचाऱ्यांच्या समस्यांची दखल घेतो आणि सक्रिय भूमिका बजावून त्या सोडविण्याचा प्रयत्न करतो.

 ★ जेव्हा जेव्हा कोणत्याही प्रकारची चौकशी करायची असेल किंवा कोणत्याही योजना कार्यक्रम इत्यादींच्या प्रगतीचे मूल्यमापन करावयाचे असेल किंवा सफाई कर्मचाऱ्यांच्या संदर्भात कोणताही निर्णय, मार्गदर्शक तत्वे, निर्देश,उपाय किंवा कोणत्याही कायद्याच्या तरतुदींची अंमलबजावणी न केल्यामुळे यासाठी आयोग देशाच्या कोणत्याही भागात आवश्यक तितक्या वेळा बैठका घेतो. 

आयोग सफाई कर्मचाऱ्यांच्या विविध समस्यांचा आढावा गटारात काम करताना मृत्यू झालेल्या मृतांच्या कायदेशीर वारसांना भरपाईची स्थिती प्राधिकरणासोबत विविध बैठकी किंवा व्हिडीओ कॉलिंगद्वारे पुनरावलोकन करतात.  आयोग आपल्या निष्कर्षांवर आधारित वेळोवेळी सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाला तसेच सफाई कर्मचाऱ्यांच्या पुनर्वसनासाठी आणि हाताने सफाईच्या धोक्यापासून मुक्तीसाठी आपल्या वार्षिक अहवालामध्ये शिफारस करतो. 

अधिक माहिती साठी येथे क्लीक करा... 

राज्य सफाई कर्मचारी आयोग ची माहितीसाठी येथे क्लीक